همه انسانها در زندگى خود از حقوقى برخوردارند كه رعايت آنها از سوى ديگران الزامى است اما گاهى اين حقوق مى‏تواند مورد غفلت، بى توجهى و تجاوز ديگران قرار گيرد و گاهى نيز ممكن است، حتى مورد اختلاف دو يا چند نفر باشد و هر كدام خود را صاحب حق محسوب نمايند. تصور كنيد اگر در وضعيتهايى مشابه موارد زير قرار گيريد چكار مى‏كنيد ؟
- يك روز درب يكى از اتاقهاى خانه‏تان را باز مى‏كنيد و مشاهده مى‏نماييد كه بر اثر بى توجهى همسايه آب از ديوار خانه نشت كرده و بسيارى از وسايل منزلتان خراب شده است و همسايه مزبور نه تنها حاضر به جبران خسارت شما نيست بلكه اصلاً به روى خود نيز نمى‏آورد كه مقصر است.
- يكى از دوستان يا آشنايان شما از بانك وامى دريافت مى‏كند و شما به عنوان ضمانت، پشت سفته او را امضا مى‏كنيد. اكنون به علت عدم پرداخت اقساط وام، بانك اقدام به برداشت وجه از حساب شما نموده است و فرد ياد شده نيز اصلاً توجهى به اين موضوع ندارد و حاضر به پرداخت وجه شما نيست.
طبيعى است در موارد بالا حق، كاملاً آشكار است و حتى افراد عادى جامعه هم مى‏توانند آن را تشخيص دهند لذا ممكن است اختلافات با پا در ميانى ديگران به ويژه بزرگترها و ريش سفيدها حل شود. در غير اين صورت فرد ناگزير از مراجعه به دادگاه خواهد بود.
همان گونه كه رشته‏هاى فوق العاده تخصصى پزشكى مانع از اين نمى‏شود كه ما براى حفظ سلامتى خود از اصول كلى بهداشت آگاهى يابيم. رشته‏هاى تخصصى حقوق نيز مانع از اين نيست كه براى حفظ حقوق خود و پرهيز از مواجهه با دستگاه قضايى از اصول كلى آن آگاهى يابيم.
اما گاهى تشخيص حق و صاحب حق به سادگى امكان‏پذير نيست و احقاق حق هر كس كارى تخصصى است اگر به موارد زير دقت كنيد. احساس خواهيد كرد كه در مقايسه با موارد بالا نيازمند تأمل بيشترى هستند.
همه انسانها در زندگى خود از حقوقى برخوردارند كه رعايت آنها از سوى ديگران الزامى است اما گاهى اين حقوق مى‏تواند مورد غفلت، بى توجهى و تجاوز ديگران قرار گيرد و گاهى نيز ممكن است، حتى مورد اختلاف دو يا چند نفر باشد و هر كدام خود را صاحب حق محسوب نمايند. تصور كنيد اگر در وضعيتهايى مشابه موارد زير قرار گيريد چكار مى‏كنيد ؟
- يك روز درب يكى از اتاقهاى خانه‏تان را باز مى‏كنيد و مشاهده مى‏نماييد كه بر اثر بى توجهى همسايه آب از ديوار خانه نشت كرده و بسيارى از وسايل منزلتان خراب شده است و همسايه مزبور نه تنها حاضر به جبران خسارت شما نيست بلكه اصلاً به روى خود نيز نمى‏آورد كه مقصر است.
- يكى از دوستان يا آشنايان شما از بانك وامى دريافت مى‏كند و شما به عنوان ضمانت، پشت سفته او را امضا مى‏كنيد. اكنون به علت عدم پرداخت اقساط وام، بانك اقدام به برداشت وجه از حساب شما نموده است و فرد ياد شده نيز اصلاً توجهى به اين موضوع ندارد و حاضر به پرداخت وجه شما نيست.
طبيعى است در موارد بالا حق، كاملاً آشكار است و حتى افراد عادى جامعه هم مى‏توانند آن را تشخيص دهند لذا ممكن است اختلافات با پا در ميانى ديگران به ويژه بزرگترها و ريش سفيدها حل شود. در غير اين صورت فرد ناگزير از مراجعه به دادگاه خواهد بود.
همان گونه كه رشته‏هاى فوق العاده تخصصى پزشكى مانع از اين نمى‏شود كه ما براى حفظ سلامتى خود از اصول كلى بهداشت آگاهى يابيم. رشته‏هاى تخصصى حقوق نيز مانع از اين نيست كه براى حفظ حقوق خود و پرهيز از مواجهه با دستگاه قضايى از اصول كلى آن آگاهى يابيم.
اما گاهى تشخيص حق و صاحب حق به سادگى امكان‏پذير نيست و احقاق حق هر كس كارى تخصصى است اگر به موارد زير دقت كنيد. احساس خواهيد كرد كه در مقايسه با موارد بالا نيازمند تأمل بيشترى هستند.

زن و شوهرى در حال جدا شدن از يكديگر هستند. هر دو آنها نگهدارى از فرزند مشترك و تملك برخى از اموال را حق خود مى‏دانندد.
شخصى قطعه زمينى را از فردى خريده و اقدام به ساختن منزل مسكونى در آن كرده است اكنون كه در منزل فوق مستقر مى‏باشد صاحب واقعى پيدا مى‏شود و مشخص مى‏گردد كه فروشنده به صورت تقلبى زمين را فروخته و اكنون نيز متوارى است. حال صاحب زمين مدعى است كه زمين متعلق به اوست و شخص ساكن خانه نيز مدعى است كه تكليف بنا و ساخت و ساز وى چه مى‏شود؟.
در تمام اين موارد، چنانچه طرفين اختلاف نتوانند از راههاى عادى و با وساطت ديگران، اختلاف خود را رفع نمايند ناگزير به دادگاه مراجعه خواهند كرد و دادگاه پس از رسيدگى به اختلاف آنها، صاحب حق را تشخيص خواهد داد و با استفاده از قدرت خود حق وى را در اختيار او خواهد نهاد. اما در اين گونه موارد به اين دليل كه ماهيت دعوا حقوقى است قاضى دادگاه مجازات يا كيفرى را براى يكى از طرفين دعوا در نظر نخواهد گرفت و فقط به اداى حق به صاحب آن اكتفا خواهد كرد.
البته قاضى نيز براى تشخيص صاحب حق و رفع اختلاف به قوانين ناظر بر موارد فوق مراجعه مى‏كند. در حقيقت مجموعه قوانين مختلفى وجود دارد كه شامل قواعد و مقررات لازم براى تنظيم روابط حقوقى افراد مى‏باشند.
برخى از مهمترين آنها عبارتند از:
- قانونى مدنى
-قانون تجارت
-قانون مسؤليت مدنى
-قانون ثبت
-قانون روابط موجر و مستأجر
علاوه بر آنها قوانين پراكنده ديگرى نيز وجود دارد كه قاضى در حكم خود از آنها استفاده مى‏كند و به استناد آنها رأى صادر مى‏كند.
حال وقتى ماهيت يك دعوا حقوقي است نحوه مراجعه شما به دادگاه، طرح دعوا و روال رسيدگى دادگاه، صدور حكم و بعد همچنان كه گفته خواهد شد اعتراض شما به حكم دادگاه بر اساس مقررات و ترتيبات خاصى خواهد بود .
اين ترتيبات و مقررات در قانون خاصى پيش بينى شده است كه تحت عنوان "آيين دادرسى مدنى" يا به بيان دقيق‏تر "قانون آيين دادرسى دادگاههاى عمومى و انقلاب در امور حقوقى" ناميده مى‏شود.
آشنايى شما از مقررات و مفاهيم كلى قوانين مختلف عامل مؤثرى در افزايش دقت اعمال حقوقى شما خواهد بود.